Kodeks Etyki Lekarskiej skreślił słowo „zbadaniu". Komentarz do niego mówi więcej niż sam kodeks

O receptomatach pisze się zwykle w czterech rejestrach: administracyjnym (Rzecznik Praw Pacjenta), konsumenckim (UOKiK), sądowoadministracyjnym (skargi na decyzje Rzecznika) i karnym. Jest jednak piąty, o którym w tej niszy nie pisze prawie nikt, choć to on jako pierwszy nazwał sprzedaż recept po formularzu po imieniu. To odpowiedzialność zawodowa lekarza i jej podstawa: Kodeks Etyki Lekarskiej.

Kodeks zmienił się z dniem 1 stycznia 2025 roku. Porównaliśmy tekst stary z nowym i przeczytaliśmy dokumenty, które samorząd lekarski wydał wokół nowego artykułu o formie konsultacji. Wyszły z tego trzy ustalenia, których nie znaleźliśmy nigdzie w publicystyce o e-receptach.

1. Z kodeksu zniknął wymóg uprzedniego zbadania pacjenta

Do końca 2024 roku obowiązywał Kodeks Etyki Lekarskiej w brzmieniu z 2003 roku. Jego artykuł 9 brzmiał tak:

„Lekarz może podejmować leczenie jedynie po uprzednim zbadaniu pacjenta. Wyjątki stanowią sytuacje, gdy porada lekarska może być udzielona wyłącznie na odległość."

Kodeks Etyki Lekarskiej, art. 9 w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2024

Od 1 stycznia 2025 roku ten sam numer artykułu brzmi zupełnie inaczej:

„Lekarz podejmuje się opieki nad pacjentem po uprzedniej ocenie jego stanu. Lekarz wybiera taką formę konsultacji (w szczególności wizyta stacjonarna, teleporada), która zapewnia pacjentowi dostępną jakość i ciągłość opieki medycznej."

Kodeks Etyki Lekarskiej, art. 9, załącznik do uchwały nr 5 Nadzwyczajnego XVI Krajowego Zjazdu Lekarzy z 18.05.2024, obowiązuje od 1.01.2025

Różnica jest jednym słowem i całą filozofią. Stary tekst wymagał zbadania i traktował poradę na odległość jako wyjątek. Nowy wymaga oceny stanu i stawia wizytę stacjonarną oraz teleporadę obok siebie jako dwie formy konsultacji, między którymi lekarz wybiera.

Czytany na sucho, w oderwaniu od reszty, nowy artykuł 9 wygląda więc jak poluzowanie. Zdanie „teleporada jest wyjątkiem" zniknęło. Zdanie „lekarz wybiera formę" pojawiło się na jego miejsce.

To jest dokładnie ten moment, w którym warto przeczytać dwa dalsze dokumenty. Bo one idą w stronę przeciwną.

2. Najczęściej cytowane zdanie o teleporadach nigdy nie weszło w życie

W tekstach o etyce telemedycyny krąży zdanie brzmiące bardzo kategorycznie: że prowadzenie diagnostyki i terapii wyłącznie w drodze teleporad jest niedopuszczalne. Bywa cytowane jako obowiązująca zasada Kodeksu Etyki Lekarskiej.

Nie jest. Pochodzi z projektu artykułu 9, który Komisja Etyki Lekarskiej Naczelnej Rady Lekarskiej opublikowała 26.10.2023 i poddała konsultacjom do stycznia 2024 roku. Projekt miał pięć ustępów i tytuł „Teleporada". Zawierał między innymi:

„Nie zaleca się udzielania teleporad pacjentom dotąd nieleczonym przez danego lekarza lub zgłaszającym nowy problem zdrowotny."

Projekt art. 9 KEL, Komisja Etyki Lekarskiej NRL, publikacja 26.10.2023

„Niedopuszczalne jest prowadzenie diagnostyki i terapii pacjenta jedynie w drodze teleporad."

Projekt art. 9 KEL, Komisja Etyki Lekarskiej NRL, publikacja 26.10.2023

Zjazd uchwalił 18 maja 2024 roku wersję dwuzdaniową, cytowaną wyżej. Ani obowiązek weryfikacji tożsamości, ani obowiązek poinformowania o ograniczeniach teleporady, ani zakaz prowadzenia terapii wyłącznie zdalnie nie trafiły do tekstu kodeksu. Kto dziś cytuje te zdania jako treść artykułu 9, cytuje dokument konsultacyjny sprzed uchwalenia kodeksu.

To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. W postępowaniu przed sądem lekarskim podstawą zarzutu jest tekst kodeksu, a nie projekt, który go poprzedzał.

3. Reguła, która najmocniej uderza w model formularzowy, jest w komentarzu, nie w kodeksie

Komisja Etyki Lekarskiej NRL opublikowała 20.11.2024 komentarz do znowelizowanego artykułu 9. Komentarz jest długi i w większości opisuje sytuacje, w których teleporada jest wskazana: koordynacja opieki w chorobach przewlekłych, omówienie wyników badań, wsparcie dla osób z ograniczoną mobilnością, bezpieczeństwo epidemiczne, telemonitoring, wyrównywanie dostępu tam, gdzie specjalistów po prostu nie ma. To nie jest dokument napisany przeciwko telemedycynie.

I właśnie dlatego jedno zdanie z tego komentarza jest tak mocne:

„Jeżeli efektem teleporady ma być orzeczenie o stanie zdrowia, w tym wystawienie dokumentów takich jak zwolnienie lub nowa recepta, wywiad ma być przeprowadzony w trakcie telekonsultacji w czasie rzeczywistym analogicznie do wywiadu przeprowadzonego w warunkach gabinetowych. Komunikacja asynchroniczna (np. ankieta lub e-mail), jeżeli jest stosowana, może mieć wyłącznie charakter pomocniczy, umożliwiający przygotowanie, uzupełnienie lub kontynuację leczenia."

Komentarz Komisji Etyki Lekarskiej NRL do art. 9 KEL, publikacja 20.11.2024

Przeczytaj to jeszcze raz z perspektywy pacjenta, który wypełnia formularz w serwisie z e-receptą. Formularz jest komunikacją asynchroniczną. Pacjent wypełnia go w poniedziałek o 22, lekarz czyta w poniedziałek o 22:40, nie ma między nimi rozmowy. Według komentarza taka komunikacja może mieć wyłącznie charakter pomocniczy, a jeśli efektem ma być nowa recepta, wywiad ma się odbyć w czasie rzeczywistym.

Komentarz dokłada jeszcze obowiązki organizacyjne, które w projekcie miały być treścią kodeksu:

„Przed rozpoczęciem udzielania świadczenia telemedycznego powinno się zweryfikować tożsamość pacjenta oraz upewnić się (w miarę dostępnych możliwości), że warunki przeprowadzenia świadczenia zabezpieczają prywatność pacjenta i poufność przetwarzanych informacji."

Komentarz Komisji Etyki Lekarskiej NRL do art. 9 KEL, publikacja 20.11.2024

Trzeba jednak powiedzieć wprost, czym ten komentarz jest, a czym nie jest. Komentarz nie jest kodeksem. Nie uchwalił go Krajowy Zjazd Lekarzy, nie ma własnego numeru artykułu i nie stanowi samodzielnej podstawy odpowiedzialności. Jest wykładnią wydaną przez komisję Naczelnej Rady Lekarskiej, czyli wskazówką, jak organy samorządu rozumieją artykuł 9. W praktyce dyscyplinarnej to dużo, ale to nie to samo co przepis.

Stąd tytułowa asymetria: kodeks w tej sprawie mówi dwa zdania, a komentarz do niego kilka stron, w tym jedyne zdanie w całym korpusie, które wprost mówi, jak asynchroniczna ankieta ma się do wystawienia nowej recepty.

4. Samorząd nazwał ten model trzy lata wcześniej niż regulator

Komisja Etyki Lekarskiej NRL wydała 12.02.2023 stanowisko „w sprawie zjawiska komercyjnego wystawiania recept i zwolnień online". Nie jest to dokument o telemedycynie w ogóle. Zaczyna się od zdania, które oddziela dwie rzeczy zwykle mylone:

„Na wstępie Komisja zwraca uwagę, że należy odróżnić sprzedaż recept i zwolnień na żądanie od teleporady."

Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023

Dalej stanowisko wylicza sytuacje, które ocenia krytycznie. Cytujemy cztery z sześciu:

„wystarczającym do otrzymania recepty / zwolnienia jest wypełnienie krótkiej ankiety niespełniającej kryterium badania podmiotowego i sugerującej pacjentowi objawy"

Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023

„czynnością uruchamiającą procedurę otrzymania dokumentu jest dokonanie płatności"

Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023

„pacjent nie ma jakiegokolwiek kontaktu z lekarzem"

Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023

„pacjent nie był wcześniej badany i leczony przez danego lekarza wystawiającego receptę bądź zwolnienie na żądanie"

Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023

I zdanie, które streszcza cały spór o ten model biznesowy:

„Decydujące o możliwości przeprowadzenia porady teleinformatycznej są kryteria medyczne, a nie życzeniowe bądź komercyjne."

Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023

Teraz warto zestawić datę tego dokumentu z osią regulacyjną, którą opisaliśmy osobno.

Data	Zdarzenie
12.02.2023	stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL o komercyjnym wystawianiu recept i zwolnień online
3.07.2023	zaczynają obowiązywać limity 80 pacjentów i 300 recept na dobę, jako blokada w systemie
2.08.2023	rozporządzenie o regule trzech miesięcy dla wybranych grup psychotropowych
7.11.2024	rozporządzenie wyłączające część substancji z wystawiania bez osobistego zbadania
1.01.2025	wchodzi w życie znowelizowany Kodeks Etyki Lekarskiej
29.06.2026	UOKiK stawia zarzuty jednemu z operatorów, postępowanie w toku

Samorząd lekarski opisał mechanizm (ankieta, płatność jako wyzwalacz, brak kontaktu) prawie pół roku przed pierwszym twardym ograniczeniem systemowym i ponad trzy lata przed zarzutami urzędu antymonopolowego. Nie miał jednak narzędzi, żeby zamknąć serwis. Miał wyłącznie narzędzia wobec lekarza. O tym jest kolejna sekcja.

Uwaga na numerację, którą przejmują cytujący

Stanowisko z 2023 roku wskazuje artykuły kodeksu, których naruszeniem grozi taki tryb pracy: artykuł 8, 9, 10, 11 i 40. Sprawdziliśmy te odesłania w tekście obowiązującym dziś, bo stanowisko powstało pod rządami kodeksu z 2003 roku.

• Artykuły 8, 10 i 11 mają w nowym kodeksie ten sam przedmiot: należyta staranność i czas, granice kompetencji, warunki wykonywania zawodu.
• Artykuł 9 zmienił treść, co opisaliśmy wyżej.
• Artykuł 40 przesunął się. W kodeksie z 2003 roku brzmiał: „Wydawanie zaświadczeń lekarskich jest dozwolone jedynie na podstawie aktualnego badania lub odpowiedniej dokumentacji". Dziś to samo zdanie stoi w artykule 41 ust. 2, a artykuł 40 dotyczy zupełnie innej materii, czyli zakazu udziału w klonowaniu ludzi.

To drobiazg redakcyjny, ale wart odnotowania: kto dziś przepisuje stanowisko z 2023 roku razem z numerami, odsyła czytelnika pod niewłaściwy przepis.

W obowiązującym kodeksie warto przy okazji przeczytać artykuł 42, bo dotyczy on wprost dokumentów wystawianych odpłatnie:

„Nie może być ona formułowana przez lekarza pod presją lub w oczekiwaniu osobistych korzyści."

Kodeks Etyki Lekarskiej, art. 42, zdanie ostatnie, obowiązuje od 1.01.2025

5. Piąty rejestr: co pacjent może z tym zrobić

Kodeks Etyki Lekarskiej nie jest ustawą, ale ustawa się na niego powołuje. Ustawa o izbach lekarskich stanowi:

„Członkowie izb lekarskich podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza, zwane dalej »przewinieniem zawodowym«."

Ustawa z 2.12.2009 o izbach lekarskich, art. 53, tekst jednolity Dz.U. 2021 poz. 1342

Ta ścieżka jest niezależna od pozostałych:

„Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy toczy się niezależnie od postępowania karnego lub postępowania dyscyplinarnego dotyczącego tego samego czynu."

Ustawa o izbach lekarskich, art. 54 ust. 1

Trzy rzeczy, które trzeba o tej ścieżce wiedzieć, zanim ktoś potraktuje ją jako sposób na odzyskanie pieniędzy:

1. Adresatem jest lekarz, nie serwis. Odpowiedzialność zawodowa dotyczy członków izb lekarskich. Spółka prowadząca stronę internetową nie jest członkiem izby. Za nią idzie Rzecznik Praw Pacjenta i UOKiK, a nie sąd lekarski.
2. Pacjent jest stroną, nie tylko zgłaszającym. Ustawa definiuje pokrzywdzonego jako osobę, „której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przewinienie zawodowe" (art. 57 ust. 1), a pokrzywdzony jest stroną postępowania (art. 56 ust. 1).
3. To nie jest droga po zwrot opłaty. Katalog kar z art. 83 obejmuje upomnienie, naganę, karę pieniężną, zakaz pełnienia funkcji kierowniczych, ograniczenie zakresu czynności, zawieszenie i pozbawienie prawa wykonywania zawodu. Kara pieniężna orzekana jest „na cel społeczny związany z ochroną zdrowia" (art. 85 ust. 1), więc nie trafia do pacjenta. Po pieniądze idzie się ścieżką konsumencką, którą opisaliśmy w tekście o reklamacji i chargebacku.

Postępowanie zaczyna się od skargi na lekarza kierowanej do okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej właściwej okręgowej izby lekarskiej. Ustawa przewiduje najpierw czynności sprawdzające, których celem jest „wstępne zbadanie okoliczności koniecznych do ustalenia, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania wyjaśniającego" (art. 55 ust. 2), a dopiero potem postępowanie wyjaśniające i ewentualnie sprawę przed sądem lekarskim.

Żeby taka skarga miała sens, musi wskazywać konkretnego lekarza i konkretne zachowanie. Nazwisko i numer prawa wykonywania zawodu lekarza, który wystawił e-receptę, są widoczne w Internetowym Koncie Pacjenta oraz na wydruku informacyjnym. To zresztą jedyny moment, w którym model formularzowy przestaje być anonimowy: serwis może nie ujawniać, kto czytał ankietę, ale recepta zawsze ma podpisanego autora.

Czego ten tekst nie twierdzi

Piszemy o dokumentach, nie o podmiotach, więc granice trzeba postawić wprost.

• Nie twierdzimy, że którykolwiek serwis lub lekarz naruszył Kodeks Etyki Lekarskiej. Nie badaliśmy przebiegu konsultacji u żadnego operatora pod kątem etyki zawodowej i nie mamy do tego legitymacji. Ocena należy do rzecznika odpowiedzialności zawodowej i sądu lekarskiego.
• Nie sprawdzaliśmy statystyki. Nie ustalaliśmy, ile postępowań w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej dotyczyło recept wystawianych online ani jak się zakończyły. Nie podajemy więc żadnej liczby w tym zakresie.
• Nie podajemy kwoty kary pieniężnej w złotych. Ustawa wiąże ją z przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem ogłaszanym przez Prezesa GUS, obowiązującym w chwili orzekania w pierwszej instancji, a nie ze stałą kwotą.
• Nie mieszamy rejestrów. Odpowiedzialność zawodowa to nie to samo co kara Rzecznika Praw Pacjenta, zarzuty UOKiK czy sprawa karna. Rozróżnienie tych ścieżek opisaliśmy przy okazji kar Rzecznika Praw Pacjenta.

Co z tego wynika dla pacjenta

Trzy praktyczne wnioski, wszystkie oparte na dokumentach cytowanych wyżej.

Po pierwsze, brak rozmowy nie jest cechą usługi, tylko przedmiotem sporu. Wykładnia samorządu mówi, że jeśli efektem ma być nowa recepta, wywiad ma być przeprowadzony w czasie rzeczywistym, a ankieta ma charakter pomocniczy. Jeśli więc serwis reklamuje się szybkością wynikającą z braku kontaktu, sprzedaje coś, co organ samorządu zawodowego opisał krytycznie już w lutym 2023 roku. Jak takie oczekiwanie wygląda w opiniach pacjentów, pokazaliśmy w tekście pięć gwiazdek za brak pytań.

Po drugie, kontynuacja to inna sytuacja niż nowy problem. I stanowisko z 2023 roku, i komentarz z 2024 roku traktują ciągłość leczenia u lekarza, który pacjenta zna, jako typowe i uzasadnione zastosowanie teleporady. Ustawowe warunki takiej kontynuacji opisaliśmy w tekście recepta na kontynuację bez badania.

Po trzecie, zapisuj przebieg. Data i godzina wypełnienia formularza, data i godzina wystawienia recepty, informacja czy ktoś zadzwonił, treść wiadomości. To są dokładnie te okoliczności, o które pyta rzecznik odpowiedzialności zawodowej, i te same, które przydają się w reklamacji. Skąd wziąć dane o samej recepcie, tłumaczymy w tekście o kodzie dostępu do e-recepty.

Kryteria, według których porównujemy serwisy, w tym sposób prowadzenia konsultacji, opisujemy w metodologii. Zestawienie dostawców jest w rankingu e-recept, a pełna lista podmiotów w bazie. Profil najczęściej wyszukiwanego operatora prowadzimy pod adresem /dostawca/receptomat.

Ujawnienie

Nie sprzedajemy recept, konsultacji ani leków i nie pośredniczymy w ich zamawianiu. Żaden serwis nie płaci za miejsce w naszym rankingu. Ten tekst opiera się wyłącznie na dokumentach samorządu lekarskiego i na tekstach aktów prawnych i nie odnosi się do żadnego wskazanego z nazwy podmiotu ani lekarza.

Źródła

• Kodeks Etyki Lekarskiej, załącznik do uchwały nr 5 Nadzwyczajnego XVI Krajowego Zjazdu Lekarzy z 18.05.2024, obowiązuje od 1.01.2025, art. 8, 9, 10, 11, 41, 42, 73, odczyt 31.08.2026, nil.org.pl
• Kodeks Etyki Lekarskiej w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2024, art. 8, 9, 10, 11, 40, odczyt 31.08.2026, nil.org.pl
• Projekt art. 9 KEL, Komisja Etyki Lekarskiej Naczelnej Rady Lekarskiej, publikacja 26.10.2023, konsultacje do stycznia 2024, odczyt 31.08.2026, nil.org.pl
• Komentarz Komisji Etyki Lekarskiej NRL do art. 9 znowelizowanego KEL, publikacja 20.11.2024, odczyt 31.08.2026, nil.org.pl
• Stanowisko Komisji Etyki Lekarskiej NRL z 12.02.2023 w sprawie zjawiska komercyjnego wystawiania recept i zwolnień online, publikacja 13.02.2023, odczyt 31.08.2026, nil.org.pl
• Ustawa z 2.12.2009 o izbach lekarskich, art. 53, 54, 55, 56, 57, 83, 85, tekst jednolity Dz.U. 2021 poz. 1342, status obowiązujący, api.sejm.gov.pl
• Ustawa z 5.12.1996 o zawodach lekarza i lekarza dentysty, art. 42, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 37, api.sejm.gov.pl

Ten tekst opisuje zasady etyki zawodowej i przepisy o odpowiedzialności zawodowej lekarzy. Nie jest poradą medyczną ani prawną. O doborze leków, dawkowaniu i formie konsultacji decyduje lekarz.